Twee eeuwen te vroeg gewaarschuwd

Wat vier woorden onder een bierreclame mij leren over openbaring

Jarenlang moet ik uitleggen waarom ik geen alcohol drink. Meestal denken mensen eerst dat het om gezondheidsredenen is, en dan kijken ze goedkeurend. Verstandig. Gezond. Goed bezig. Maar zodra ik vertel dat ik geen alcohol drink omdat mijn geloof dat van mij vraagt, verandert de reactie soms. Dan wordt het ineens vreemd. Waarom zou een kerk bepalen wat je wel en niet mag drinken? Mag geloof zoiets wel vragen? Moet een religie nu echt alle pleziertjes afpakken?

Die twee reacties zeggen eigenlijk weinig over alcohol. Ze zeggen vooral iets over wie wij aanvaarden als iemand die ons mag vertellen wat goed voor ons is. Wanneer een arts, wetenschapper of gezondheidsraad zegt dat iets slecht voor ons is, noemen we dat informatie. Wanneer religie precies hetzelfde gedrag van ons vraagt, noemen we het al snel een beperking. De voorbije dagen kreeg die tegenstelling in België plots een bijzonder concreet voorbeeld.

Vier woorden die blijkbaar veel losmaken

De federale regering besliste eerder dit jaar om de regels rond alcoholreclame te verstrengen. Reclame via media die hoofdzakelijk op minderjarigen gericht zijn, wordt verder beperkt, er komen strengere regels rond het gratis aanbieden van alcohol en vooral: de verplichte gezondheidsboodschap bij alcoholreclame verandert. Vandaag luidt die nog ‘Alcoholmisbruik schaadt de gezondheid’. De nieuwe boodschap wordt veel korter: ‘Alcohol schaadt de gezondheid’. De verplichting geldt voor reclame, niet voor etiketten of verpakkingen van alcoholische dranken.

Dat ene geschrapte woordje — ‘misbruik’ — zorgt nu voor behoorlijk wat beroering. De Belgische Brouwers lanceerden een open brief en campagne tegen de nieuwe formulering. Hun redenering is begrijpelijk: zij vinden dat er een onderscheid moet blijven bestaan tussen alcoholmisbruik en wat zij verantwoord genieten noemen. Bier is in België tenslotte niet zomaar een product. Het is horeca, cultuur, vakmanschap, traditie en zelfs door UNESCO erkend immaterieel cultureel erfgoed. Toch zit precies daar het pijnpunt. De nieuwe boodschap zegt niet dat een gezellig moment op café verkeerd is. Ze zegt iets veel beperkters en tegelijk fundamentelers: de alcohol die je op dat moment drinkt, is niet neutraal voor je gezondheid.

Geen veilige ondergrens

Dat idee komt niet zomaar uit de lucht vallen. De Wereldgezondheidsorganisatie formuleerde het in 2023 bijzonder duidelijk: op basis van de huidige wetenschappelijke kennis kan geen hoeveelheid alcohol worden aangeduid die zonder gezondheidsrisico is. Alcohol is een toxische en psychoactieve stof en een erkend carcinogeen. Het risico neemt uiteraard toe naarmate iemand meer drinkt, maar er bestaat volgens de WHO geen drempel waaronder het risico plots helemaal verdwijnt. Ook lichte en gematigde consumptie draagt risico’s met zich mee.

Dat is toch een opmerkelijke verschuiving tegenover het beeld waarmee velen van ons zijn opgegroeid. Ik herinner mij nog perfect de verhalen over het dagelijkse glaasje rode wijn dat zogezegd goed zou zijn voor hart en bloedvaten. De boodschap was lange tijd vooral: drink niet te veel. Vandaag wordt de vraag anders gesteld. Minder drinken is beter dan meer drinken, en niet drinken vermijdt de gezondheidsrisico’s die specifiek met alcohol samenhangen. Dat betekent niet dat één glas wijn hetzelfde gezondheidsrisico oplevert als een fles per dag. Natuurlijk niet. Het betekent wel dat ‘gematigd’ en ‘onschadelijk’ niet hetzelfde betekenen.

En precies daar wordt het voor mij als gelovige interessant.

Een raad uit 1833

In februari 1833 ontving Joseph Smith een openbaring die we vandaag kennen als het Woord van Wijsheid, opgenomen als afdeling 89 van de Leer en Verbonden. Daarin wordt onder meer gezegd dat wijn en sterke drank ‘niet goed’ zijn en dat tabak ‘niet goed voor de mens’ is. Ook ‘hete dranken’ worden afgeraden, later binnen de Kerk uitgelegd als koffie en thee. De openbaring spreekt daarnaast over voeding, granen, fruit en het spaarzaam gebruiken van vlees.

Nu zou ik hier een spectaculair verhaal van kunnen maken: niemand dacht daar in 1833 over na, Joseph Smith kon dit onmogelijk weten en dus moet het rechtstreeks van God gekomen zijn. Alleen klopt die voorstelling historisch niet, of toch niet helemaal. Het Amerika van de jaren 1820 en 1830 kende al een sterke matigheidsbeweging. Er werd volop gedebatteerd over alcohol, gezondheid, tabak en voeding. De American Temperance Society, opgericht in 1826, groeide in die jaren snel: binnen vijf jaar telde ze al meer dan 170.000 leden die een gelofte hadden afgelegd.

Maar wat die gelofte precies inhield, is veelzeggend. De beweging richtte zich in die jaren specifiek tegen ‘ardent spirits’ — sterke, gedistilleerde drank zoals whiskey en rum. Wijn en bier bleven uitdrukkelijk toegelaten, soms zelfs aangeraden als milder alternatief, en medicinaal gebruik van alcohol werd gewoon nog aanvaard. Pas vanaf 1836, drie jaar ná het Woord van Wijsheid, stapte de beweging zelf over op volledige onthouding van alle alcohol, wijn en bier inbegrepen.

Toen Joseph Smith in februari 1833 dus in één zin ‘wijn en sterke drank’ samen verbood, ging hij verder dan zelfs de grootste en invloedrijkste matigheidsbeweging van dat moment durfde te gaan. Het Woord van Wijsheid ontstond dus niet in een samenleving waarin nog nooit iemand zich had afgevraagd of alcohol schadelijk kon zijn — die vraag leefde wel degelijk, en volop. Maar het antwoord dat de openbaring gaf, ging op dat exacte moment verder dan het antwoord dat de georganiseerde publieke opinie zelf durfde te geven. Dat verschil van een paar jaar en een paar woorden lijkt klein, maar het is precies het soort detail dat het verschil maakt tussen ‘meesurfen op een bestaande gedachte’ en ‘een stap verder zetten dan iedereen om je heen’.

Voor mij maakt dat de openbaring eigenlijk interessanter, niet minder interessant. Openbaring hoeft immers niet te betekenen dat God informatie uit de hemel laat vallen waarover nog nooit een mens heeft nagedacht. Misschien werkt openbaring soms juist midden in de vragen en discussies van een bepaalde tijd, en zet ze net dan een net iets scherpere, verder reikende stap dan wie op dat moment het hardst aan het nadenken was. Wat mij aan het Woord van Wijsheid treft, is dan ook niet de bewering dat Joseph Smith de eerste mens was die alcohol ongezond vond. Het is dat deze raad, op het moment zelf al net iets radicaler dan de meest strenge tijdgenoten, deel werd van een religieuze levenswijze die generaties lang werd volgehouden — ook toen de samenleving daarna alcohol weer als volstrekt normaal ging beschouwen.

Was het dan een wetenschappelijke voorspelling?

Nee. Zo zou ik het niet formuleren.

Het Woord van Wijsheid is geen medisch onderzoeksrapport uit 1833. Het zegt niet dat ethanol een carcinogeen is, geeft geen relatieve risico’s en berekent geen veilige consumptiedrempel. De huidige wetenschap zegt dus niet letterlijk ‘precies hetzelfde’ als Leer en Verbonden 89. Wie dat beweert, maakt de overeenkomst groter dan ze werkelijk is.

Maar de richting vind ik wel opmerkelijk. Een leefregel die zei: dit is niet goed voor je lichaam, vermijd het, klonk lange tijd voor veel mensen overdreven streng. Bijna tweehonderd jaar later is onze wetenschappelijke kennis over alcohol veel kritischer geworden. Niet omdat wetenschappers het Woord van Wijsheid wilden bevestigen, uiteraard. Ze kwamen langs een totaal andere weg tot hun conclusies: epidemiologie, toxicologie, kankeronderzoek en gigantische hoeveelheden gezondheidsdata.

En juist daarom betekent die overeenkomst iets voor mij. Niet als sluitend bewijs waarmee ik iemand anders kan dwingen te geloven, maar als een bevestiging binnen mijn eigen geloof. Het geeft mij reden om de mogelijkheid serieus te nemen dat raad waarvan mensen de volledige betekenis aanvankelijk niet begrijpen, toch verstandig kan blijken te zijn.

En dan komt natuurlijk de koffie

Daar moet ik eerlijk in zijn, want anders zou ik alleen de gegevens kiezen die mijn overtuiging bevestigen. Het Woord van Wijsheid gaat niet alleen over alcohol en tabak. Binnen de Kerk van Jezus Christus van de Heiligen der Laatste Dagen drinken we ook geen koffie en thee. En daar kan ik vandaag niet hetzelfde verhaal over vertellen. Het huidige onderzoek naar koffie wijst bij gematigd gebruik niet overtuigend in de richting waarin het onderzoek naar alcohol wijst. Integendeel, verschillende onderzoeken vinden zelfs associaties met bepaalde gezondheidsvoordelen.

Vroeger zou ik misschien hebben gezegd: wacht maar twintig jaar, de wetenschap zal uiteindelijk wel ontdekken waarom koffie toch slecht is. Maar eigenlijk vind ik dat geen bijzonder sterk argument. Misschien gebeurt dat. Misschien ook helemaal niet. Misschien blijkt over vijftig jaar nog altijd dat een paar koppen koffie per dag voor de meeste mensen medisch geen enkel probleem vormen.

Mijn geloof in het Woord van Wijsheid hoeft daar niet van af te hangen. Daarmee kom ik namelijk bij iets wat ik zelf steeds belangrijker ben gaan vinden: niet ieder gebod hoeft een medisch voorschrift te zijn. God kan mensen iets vragen omdat het lichamelijk verstandig is, maar Hij kan ook een leefregel geven omdat die identiteit schept, discipline vraagt, een verbond zichtbaar maakt of ons leert iets vrijwillig los te laten. Als iedere religieuze leefregel uiteindelijk door een medische studie bewezen moet worden, reduceren we openbaring eigenlijk tot gezondheidsadvies dat toevallig een paar eeuwen te vroeg gepubliceerd werd.

Dat lijkt mij veel te beperkt.

Geloof begint waar ik nog niet alles kan bewijzen

Bij alcohol heb ik vandaag dus iets extra’s. Ik kan terugkijken op bijna tweehonderd jaar kerkgeschiedenis en vaststellen dat een levenswijze die vaak ouderwets, overdreven of puriteins werd gevonden, op dat specifieke punt opvallend goed aansluit bij wat gezondheidsorganisaties vandaag zeggen, en dat ze op het moment zelf zelfs verder ging dan de striktste tijdgenoten. Dat bewijst voor een ander niet dat Joseph Smith een profeet was. Maar het versterkt wel mijn eigen vertrouwen.

En dat is voor mij belangrijk, omdat geloof bijna per definitie betekent dat je soms handelt voordat je alle redenen kent. Als ik uitsluitend bereid ben God te volgen nadat een wetenschappelijk tijdschrift, een filosoof en liefst nog een grote meta-analyse hebben bevestigd dat Hij gelijk heeft, dan heb ik geloof eigenlijk overbodig gemaakt. Dan volg ik alleen nog wat ik al kan bewijzen.

Dat betekent natuurlijk niet dat geloof een vrijgeleide is om iedere vreemde bewering kritiekloos te aanvaarden. Integendeel. Ik geloof sterk in nadenken, onderzoeken, vragen stellen en nieuwe kennis ernstig nemen. Maar rationeel denken en vertrouwen hoeven geen vijanden van elkaar te zijn. Er kunnen momenten zijn waarop ik voldoende redenen heb om een bron te vertrouwen, ook al begrijp ik nog niet iedere afzonderlijke aanwijzing die uit die bron komt.

We houden niet zo van beperkingen

Misschien is dat uiteindelijk wat mij het meest fascineert aan de huidige discussie. Jarenlang kreeg ik soms vreemde blikken omdat mijn kerk mij vroeg geen alcohol te drinken. Religie mocht zich blijkbaar niet bemoeien met wat er in mijn glas zat. Nu zegt de overheid, gesteund door wetenschappelijk onderzoek, iets wat veel minder ver gaat — niemand verbiedt volwassenen om een pint te drinken — en toch ontstaat opnieuw weerstand zodra onder een reclame de woorden ‘Alcohol schaadt de gezondheid’ moeten verschijnen.

Ik begrijp die weerstand trouwens. Mensen horen in zo’n boodschap al snel meer dan er letterlijk staat. Ze horen: je mag niet meer genieten. Je cultuur is verkeerd. Je gezellige glas wijn bij het eten is moreel verdacht. Terwijl de zin eigenlijk alleen een gezondheidsfeit probeert samen te vatten. Maar wij mensen zijn nu eenmaal bijzonder goed in het verdedigen van gewoontes waaraan we gehecht zijn. Zodra iemand ze ter discussie stelt, voelt informatie al snel als betutteling.

Misschien is dat ook waarom raad die achteraf verstandig blijkt, op het moment zelf zo gemakkelijk overdreven voelt.

Openbaring die je pas later begrijpt

Voor wie zoals ik gelooft dat God vandaag nog steeds openbaring geeft, zit daar een les in die veel groter is dan alcohol. Soms krijg je raad waarvan je onmiddellijk begrijpt waarom die verstandig is. Soms pas jaren later. En misschien zijn er dingen waarvan je de volledige reden tijdens je leven nooit zult kennen.

Het Woord van Wijsheid leert mij daarom niet dat ik moet wachten tot de wetenschap uiteindelijk ieder kerkelijk voorschrift bevestigt. Het leert mij iets anders: dat ik niet moet veronderstellen dat iets onredelijk is alleen omdat ik de reden vandaag nog niet volledig zie.

Dat verschil is belangrijk.

Ik dronk vroeger vrijwel elke dag wel iets. Sinds ik lid ben van de Kerk van Jezus Christus van de Heiligen der Laatste Dagen drink ik geen alcohol meer. En ik kan je oprecht zeggen dat ik er geen druppel plezier bij heb ingeschoten. Ik mis het niet. Ik heb nog altijd gezellige avonden, lekker eten, goede gesprekken en feestelijke momenten. Alleen staat er iets anders in mijn glas.

Wanneer ik straks onder een reclame voor bier of wijn de vier woorden ‘Alcohol schaadt de gezondheid’ zie staan, zal ik daarom niet denken: kijk eens, eindelijk heeft de wetenschap mijn kerk gelijk gegeven.

Ik zal iets bescheidener denken.

Misschien was die oude raad toch minder vreemd dan hij lange tijd leek — en misschien ging hij, op het moment zelf, zelfs verder dan wie er toen het hardst tegen streed.