Kritiek mag, wraak niet

Vorige week namen Kevin en ik een nieuwe aflevering van onze podcast De Kast van Mormon op, en ergens halverwege stelde hij mij een vraag die ik mee naar huis nam: hoe ga jij eigenlijk om met mensen die kritiek hebben op hoe jij het als bisschop aanpakt?

Ik moest even nadenken. Niet omdat ik het antwoord niet weet, maar omdat het eerlijke antwoord misschien ongemakkelijker is dan mensen soms verwachten. Mijn eerste reflex bij kritiek is namelijk niet verdediging. Het is nieuwsgierigheid. Ik wil weten waar die kritiek vandaan komt. Zeker wanneer ze komt van iemand die gekwetst is geraakt, probeer ik eerst te begrijpen waar die pijn zit.

Kritiek van binnenuit

Onze kerk krijgt van buitenaf best wat kritiek. Dat verbaast mij niet. Iets wat niemand raakt, roept meestal ook weinig reactie op. Kritiek betekent niet automatisch dat je gelijk hebt, maar wel dat wat je doet iets losmaakt. Het interessantste gesprek gaat voor mij dan ook niet over kritiek van mensen die de kerk nauwelijks kennen. Het gaat over kritiek van binnenuit: van mensen die ooit lid waren, of dat nog altijd zijn, en die ergens onderweg ontgoocheld of gekwetst zijn geraakt. Daar wordt het persoonlijker.

De grens tussen kritiek en wraak

Onze kerk hecht heel veel belang aan keuzevrijheid. Voor mij betekent dat ook dat je vrij bent om te denken wat je wil. Je mag het oneens zijn met wat de kerk leert. Je mag zeggen dat je niet meer gelooft. Je mag de kerk verlaten. Je mag kritiek geven, en buiten de kerk mag je zelfs proberen anderen van jouw standpunt te overtuigen. Binnen de kerk, in lessen, in gesprekken met andere leden, vraagt de kerk iets anders: dat je een overtuiging die ingaat tegen wat de kerk leert, niet actief blijft verkondigen alsof het de leer van de kerk zelf is. Je mening mag je houden. Wat gevraagd wordt, is dat je ze niet binnen die muren doorgeeft. Keuzevrijheid is pas echt keuzevrijheid wanneer we ook de keuze verdragen waarvan we zelf hopen dat iemand ze niet maakt.

Daar ligt voor mij dus niet de grens. De grens ligt bij iets anders. Kritiek mag scherp zijn. Ze mag ongemakkelijk zijn. Ze mag mij zelfs pijn doen. Maar kritiek wordt iets anders wanneer ze verandert in persoonlijke afrekening, bewuste misleiding, intimidatie of het moedwillig beschadigen van mensen. Het verschil tussen kritiek en wraak zit voor mij niet in hoe hard iemand spreekt, maar in de manier waarop en de bedoeling waarmee dat gebeurt.

Het voorbeeld van Mormon Stories

Neem bijvoorbeeld John Dehlin en zijn podcast Mormon Stories. Dehlin was ooit lid van onze kerk en werd uiteindelijk na een beslissing van zijn plaatselijke kerkleiders geëxcommuniceerd. Daarbij ging het volgens zijn kerkleiders niet gewoon om het feit dat hij twijfels of kritiek had, maar om het publiek en herhaaldelijk verwerpen van fundamentele kerkelijke overtuigingen en het actief verspreiden daarvan binnen de kerk zelf, precies het onderscheid dat hierboven ook al meespeelde. Dehlin zelf heeft die lezing overigens altijd anders bekeken. Ook dat mag volgens mij gezegd worden. Als je over een conflict schrijft, moet je eerlijk genoeg zijn om te erkennen dat beide partijen het niet noodzakelijk eens zijn over wat er precies gebeurd is.

Vandaag loopt er bovendien een juridisch conflict tussen de kerk en Mormon Stories over het gebruik van bepaalde beschermde elementen in de vormgeving en branding van de podcast. De kerk heeft daarbij uitdrukkelijk gezegd dat het niet haar bedoeling is om het gebruik van het woord ‘Mormon’ te verbieden en evenmin om Dehlin het recht te ontnemen kritiek te geven op de kerk. Volgens de kerk gaat het om beschermd merkmateriaal, beelden en vormgeving die mogelijk de indruk kunnen wekken dat Mormon Stories officieel met de kerk verbonden is. Dehlin en Mormon Stories bekijken die zaak anders en zien er juist wel een bedreiging van hun vrije meningsuiting in. Uiteindelijk zal een rechter over de juridische kant moeten oordelen.

Wat mij in die discussie interesseert, is iets anders. Het is gemakkelijk om te zeggen dat kritiek mag zolang die kritiek nauwelijks iets met je doet. De echte test komt wanneer iemand met een groot bereik iets waar jij veel van houdt voortdurend bevraagt of aanvalt. Juist dan wordt duidelijk of je werkelijk in keuzevrijheid en vrije meningsuiting gelooft. Ik vind het daarom belangrijk dat de kerk zelf expliciet zegt dat Dehlin haar mag blijven bekritiseren. Zij hoeft zijn kritiek niet aangenaam, correct of rechtvaardig te vinden om zijn recht om die kritiek te uiten te erkennen.

Eerlijk over een moeilijke geschiedenis

Wat mij persoonlijk ook helpt, is dat onze kerk vandaag veel opener met moeilijke vragen uit haar geschiedenis omgaat dan vroeger. We praten over polygamie, over de verschillende verslagen van het Eerste Visioen en over moeilijke of donkere bladzijden uit onze geschiedenis. Dat is niet altijd comfortabel. Soms roept het zelfs nieuwe vragen op. Maar eerlijkheid lijkt mij uiteindelijk de enige duurzame basis voor geloof. Een geloof dat alleen kan blijven bestaan wanneer bepaalde vragen niet gesteld mogen worden, staat volgens mij sowieso te wankel.

Wat pijn nodig heeft

Maar uiteindelijk interesseert mij nog iets veel meer dan discussies over podcasts, geschiedenis of rechtszaken. Ik hoor soms de verhalen van mensen die de kerk verlaten hebben en die vertellen dat ze gekwetst zijn geraakt door iets wat iemand in de kerk gedaan of gezegd heeft. Dan wil ik hun pijn niet wegwuiven met een dooddoener als ‘je moet gewoon voor jezelf komen’ of ‘de kerk is waar, ook al maken mensen fouten’. Misschien klopt zo’n uitspraak theologisch nog, maar op dat moment helpt ze een gekwetst mens nauwelijks vooruit.

Als iemand mij vertelt dat hij door mensen in de kerk gekwetst is, hoef ik daarom niet eerst uit te zoeken wie er gelijk had. Pijn wordt niet minder echt omdat ze onbedoeld veroorzaakt werd. Misschien heeft iemand een beslissing genomen die op dat moment logisch leek en achteraf verkeerd bleek te zijn. Misschien heeft een leider iets gezegd zonder te beseffen hoeveel schade die woorden zouden aanrichten. Wij zijn een kerk van mensen, en mensen maken fouten. Ook bisschoppen.

Dan is er voor mij maar één eerlijk vertrekpunt: het spijt me dat je pijn hebt. Vertel me wat er gebeurd is. En als ik iets kan doen om die pijn kleiner te maken of iets recht te zetten, dan wil ik dat proberen.

Niet winnen, maar blijven luisteren

Want uiteindelijk gaat het voor mij niet om winnen. Niet om bewijzen dat de kerk gelijk heeft en een criticus ongelijk. Het gaat om de vraag of we met elkaar in gesprek durven blijven wanneer we het fundamenteel oneens zijn. Of ik naar iemand kan luisteren zonder onmiddellijk mijn verdediging klaar te hebben. En ook of iemand die kritiek heeft ruimte kan laten voor het feit dat mijn geloof voor mij oprecht en waardevol is.

Als bisschop is mijn opdracht dienend, niet overtuigend. Ik ben er niet om mensen gelijk of ongelijk te geven, maar om hen dichter bij Christus te brengen. En hoe langer ik dat werk doe, hoe meer ik besef dat dat maar op één manier echt lukt: door eerst te luisteren, ook naar pijn, ook naar kritiek, zonder meteen een antwoord of een verdediging klaar te hebben. Wie zich niet gehoord voelt, komt zelden dichter bij Christus. Meestal juist verder weg.

Wij zijn geen kerk van perfecte mensen. Dat mag gezegd worden. We hoeven kritiek daarom ook niet onmiddellijk als een bedreiging te zien. Soms is kritiek onterecht. Soms is ze overdreven. Soms is ze pijnlijk. Maar soms toont ze ons ook iets wat wij zelf niet meer zagen.

Misschien is dat wel de moeilijkste vorm van keuzevrijheid: niet alleen anderen toestaan om anders te denken, maar ook bereid blijven naar hen te luisteren.

Hoe ga jij om met kritiek op iets wat je dierbaar is?