A chatbot cannot testify

Onlangs verscheen er online een uitgebreide video van Elder Gerrit W. Gong, lid van het Quorum der Twaalf Apostelen van De Kerk van Jezus Christus van de Heiligen der Laatste Dagen, met als titel Faith, Dignity, and Human Flourishing: Hearing God’s Voice in an Age of Artificial Intelligence. Ik heb hem in één ruk uitgekeken. Niet omdat ik niets beters te doen had, wel omdat ik zelden zo’n doordachte, evenwichtige analyse heb gehoord van wat AI met ons doet, vanuit een religieuze leider die niet bang is om in detail te treden.

En eerlijk gezegd maakte het me trots.

Trots omdat mijn kerk niet wegduikt voor de grote vragen van deze tijd. Trots omdat onze leiders niet de reflex hebben om nieuwe technologie meteen weg te zetten als gevaar of als duivelswerk. Maar evenmin de naïviteit om kritiekloos mee te juichen met de Silicon Valley-utopie. Elder Gong heeft jarenlang aan de Amerikaanse buitenlandbevoegdheid gewerkt, mee aan teksten geschreven over ‘het tijdperk van de informatie’, en kent de technologie en de macht erachter van binnenuit. Dat hoor je. Hij weet waarover hij spreekt.

Wat Elder Gong eigenlijk zegt

In zes hoofdstukken bouwt Elder Gong een argument op rond vier kernrelaties die AI raakt: onze relatie met God, met onszelf, met anderen, en met de natuurlijke wereld. Telkens stelt hij dezelfde vraag: kan AI dit vervangen? Telkens is zijn antwoord: “Nee, en let goed op dat je het ook nooit laat gebeuren”.

Een paar van zijn kernwaarschuwingen blijven hangen.

AI kan vragen beantwoorden, maar geen gebeden. Het kan informatie ordenen, maar geen openbaring geven. Het kan klinken alsof het je begrijpt, maar het is wiskunde. En wiskunde is niet bewust, niet levend, en kent jou niet. Wie AI gaat behandelen als een soort orakel of als de stille raadgever van het hart, schuift God opzij. Niet omdat AI dat eist, maar omdat wij gemakzuchtig zijn.

Een tweede waarschuwing gaat over werken en groeien. We bouwen ons karakter op door inspanning. Door dingen zelf te doorworstelen. Wie AI zijn huiswerk laat maken, of zijn lessen, of zijn toespraken, krijgt misschien een mooi eindresultaat, maar laat de groei liggen die het echte doel was. Elder Gong is hierin verrassend concreet: in een religieuze context, zegt hij, moeten we AI niet gebruiken om onze eerste versie of zelfs onze definitieve versie van een spirituele boodschap te schrijven. Geestelijke voorbereiding en persoonlijk getuigenis moeten voorop blijven gaan.

Een derde waarschuwing gaat over relaties. Elder Gong steekt zijn vinger op zijn neus, letterlijk, als geheugensteuntje voor de belofte aan onszelf dat we nooit zullen toelaten dat iemand het gevoel krijgt dat een chatbot beter luistert dan een mens. Hij zegt het zoals het is: een monoloog tegen een algoritme is geen dialoog met een vriend. En een algoritme dat geprogrammeerd is om jou tevreden te houden, doet iets fundamenteel anders dan een mens die van je houdt.

De vierde waarschuwing gaat over de natuur en over schermtijd. Vlakaf: zet je telefoon weg, ga buiten, raak het gras aan. De gemiddelde tiener zit acht tot negen uur per dag aan een scherm. Dat is geen klein detail in een betoog over technologie. Dat is een verloren leven.

Waarom ik dit zo belangrijk vind

In twee vorige stukken op mijn blog heb ik onderzocht hoe AI vandaag omgaat met religie. In ‘AI is niet neutraal, ze is seculier’ liet ik zien dat de grote taalmodellen religie systematisch onderbelichten in hun antwoorden op morele vragen. In ‘Wat AI vergeet, en waarom dat ons aangaat’ ging ik dieper in op de implicaties daarvan, op de conversiebias-studie, en op de vraag wat geloofstradities aan AI kunnen geven dat ze nu missen.

Wat Elder Gong toevoegt aan dat verhaal, is de andere kant van de medaille. De vorige twee stukken keken naar wat AI doet. Dit kijkt naar wat wij ermee doen. Want zelfs als de modellen morgen perfect zouden zijn in hun behandeling van religie, blijft de vraag staan: wat is jouw verhouding tot dat instrument?

Mijn eigen positie

Ik gebruik AI dagelijks. Voor mijn werk bij DMVH, voor mijn blogs, voor mijn voorbereidingen als bisschop, voor mijn boek. Sinds ik door mijn handicap niet meer vlot kan typen, is AI voor mij ook iets heel praktisch geworden. Ik dicteer, AI schrijft uit. Het is een hulpstuk geworden, ongeveer zoals een bril of een hoorapparaat: het maakt iets mogelijk wat anders moeilijk zou gaan.

Maar dat is precies waarom de vraag voor mij zo scherp staat. Wanneer is AI nog mijn instrument, en wanneer wordt het mijn vervanger?

Voor mezelf hou ik een eenvoudige regel aan. AI mag mijn gedachten ordenen, uitschrijven, helpen aanscherpen, doorzoeken op consistentie. Maar de gedachten zelf moeten van mij zijn. AI mag een gesprekspartner zijn, op dezelfde manier waarop mijn vrouw Isabel of een vriend in de wijk een gesprekspartner is wanneer ik iets aftoets. Dat is een goede zaak. Toetsing maakt sterker.

Wat AI niet mag zijn, is de bron. Niet van mijn ideeën, niet van mijn standpunten, niet van mijn getuigenis.

Het voorbeeld van de kerktoespraak

Laat me concreet worden. Ik vermoed, zonder het hard te kunnen maken, dat er stilaan in onze kerken toespraken worden gegeven die in essentie door een chatbot zijn geschreven. ‘Schrijf mij een toespraak van tien minuten voor de Kerk van Jezus Christus van de Heiligen der Laatste Dagen over het onderwerp bediening.’ Knip, plak, voorlezen.

Dat keur ik niet streng af, want ik begrijp de menselijkheid ervan. Een drukke week, kinderen, werk, en plots zit zondagavond eraan te komen. De verleiding is reëel.

Maar het is geestelijk een dood spoor. Een toespraak in de kerk is geen prestatie. Het is een geestelijke oefening. Het is jij die je voorbereidt, die in de Schriften duikt, die nadenkt, die bidt om inzicht, die merkt hoe een gedachte zich vormt en hoe een andere gedachte wegvalt. Dat proces is grotendeels waar de zegen zit. Het is niet de toespraak die jou geestelijk verandert, het is de voorbereiding ervan.

Als je AI vraagt om die voorbereiding voor je te doen, kan je nog steeds tien minuten praten op zondag. Maar je bent niet veranderd. Je hebt informatie doorgegeven, niet getuigenis afgelegd.

Het verschil is alles.

Wat wel mag, wat ik zelf doe: AI gebruiken om een schriftgedeelte beter te verstaan, om verbanden te leggen die je niet zelf had gezien, om historische context op te zoeken, om je eigen redenering op zwakke plekken te testen. AI als studiehulp. AI als de eerste vraagsteller. Maar de toespraak schrijven, dat doe je zelf. Met je eigen woorden, je eigen worsteling, je eigen geloof.

Een uitdaging voor jezelf

Hier is iets wat ik mezelf altijd voorhou. Ik moet op elk moment, zonder voorbereiding, een paar minuten kunnen praten over mijn geloof. Niet vlot, niet mooi, niet opgesmukt, maar wel echt. Het hoeven geen twintig sluitende minuten te zijn. Maar als iemand mij op zondagmorgen tikt op de schouder met de vraag om kort iets te zeggen, mag ik niet hoeven antwoorden dat ik mijn telefoon eerst nodig heb om iets op te zoeken.

Parate kennis, parate ervaring, parate getuigenis. Dat zijn dingen die je je niet kunt laten schrijven door een chatbot. Die moet je dragen.

Wie zijn geestelijk leven uitbesteedt aan AI, bouwt op zand. En de parabel over op zand bouwen, kennen we. Het ziet er van buiten allemaal hetzelfde uit. Tot de eerste storm komt.

De driehoek die we niet mogen vergeten

Als ik het hele betoog van Elder Gong moet samenvatten in één gedachte, dan is het deze. AI kan drie soorten interactie nooit vervangen. De interactie tussen jou en God. De interactie tussen jou en de mensen rond je. En de interactie tussen jou en jezelf.

Die driehoek is de plek waar het echte leven gebeurt. Daar gebeurt openbaring, daar gebeurt liefde, daar gebeurt zelfkennis. AI mag in dat veld dienen, op de manier waarop pen en papier dienen. Maar AI mag dat veld niet bezetten.

Tot slot

AI is een uitvinding van menselijk vernuft. Datzelfde vernuft hebben we van Hemelse Vader gekregen, om er dingen mee te maken die ons leven beter maken. Het zou theologisch onwijs zijn om AI categorisch af te wijzen, alsof technologie iets is dat buiten de scheppingsorde valt. Dat is ze niet.

Maar zoals met bijna alles dat machtig is, geldt het principe van het dubbele gebruik. Vuur warmt en vuur verbrandt. AI kan ons helpen scheppen en helpen denken. AI kan ons ook lui maken, dom maken, eenzaam maken, en ongemerkt tussen ons en God in komen staan. Welk van die twee het wordt, hangt niet af van de technologie. Het hangt af van ons, van onze keuze. Gebruik ook hierin je gave van keuzevrijheid op een wijze manier.

Ik ben dankbaar dat mijn kerk hier serieus over nadenkt en dat een leider als Elder Gerrit W. Gong de tijd neemt om zes weloverwogen hoofdstukken te wijden aan deze vraag. Ik ben dankbaar dat we niet bang gemaakt worden, maar wakker geschud.

En ik hoop dat we wakker blijven.