Ik wilde niemand overtuigen, en net daarom werkte het

Boekvoorstelling ‘Redelijk gelovig’ Sint-Niklaas

Er is een moment op zo’n avond waarop je stopt met zenuwachtig zijn. Bij mij kwam dat gisteren toen Jurgen Slembrouck, de coördinator van de Vrijzinnige Dienst van de Universiteit Antwerpen, mij recht in de ogen keek en zei dat mijn boek te weinig argumenten bevat om iemand te overtuigen. Ik had daarop moeten schrikken. In plaats daarvan voelde ik iets wat op opluchting leek. Want daar zat, in één zin, precies het misverstand dat ik met ‘Redelijk gelovig’ probeer op te ruimen.

Maar laat ik bij het begin beginnen.

Een zaal vol mensen die niet hoefden te komen

Donderdagavond stelde ik in Sint-Niklaas mijn boek voor. Ik had het spannend gevonden, meer dan ik wilde toegeven. Niet omdat ik bang was voor het debat, van stevige discussies heb ik al lang geen schrik meer. Wel omdat je bij zo’n avond nooit weet wie er komt. Een boek over geloof, geschreven door een bisschop van een kerk die in Vlaanderen bij veel mensen nog eerder wantrouwen dan nieuwsgierigheid oproept, dat is geen evident kassucces op een doordeweekse avond.

En toch zat de zaal vol. Leden van onze kerk, uiteraard. Maar ook vrienden van vroeger, mensen uit het bedrijfsleven, buren, en een opvallend aantal mensen die ik gewoon niet kende. Mensen die niet hoefden te komen en toch kwamen. Dat alleen al zei mij iets over de honger die er blijkbaar bestaat naar een eerlijk gesprek over geloof, buiten de karikaturen om.

De avond begon met een gesprek over het boek zelf. Waar mijn zoektocht begonnen is, waarom ik überhaupt op zoek ben gegaan, en in welke mate ik mijn verstand heb gebruikt om tot geloof te komen. Dat laatste is het hart van het boek, en ik heb het gisteren zo scherp mogelijk geformuleerd: ik ben niet beginnen te geloven ondanks mijn verstand, maar dankzij mijn verstand. Wie mij kent als IT-ondernemer en nerd, als iemand die liever een spreadsheet dan een preek ziet, begrijpt hoe onwaarschijnlijk die zin ooit uit mijn mond had geklonken.

Twee gesprekspartners, twee werelden

Daarna kwam het debat. Aan de ene kant Rik Torfs, kerkjurist, voormalig rector van de KU Leuven en iemand die met een aanstekelijke openheid naar het christendom kijkt. Aan de andere kant Jurgen Slembrouck, vrijzinnig tot in de vezels van zijn bestaan, en daar volkomen eerlijk over. En daartussen ik.

Ik waardeer Jurgen, laat dat duidelijk zijn. Hij deed wat een goede tegenstander hoort te doen: hij las het boek, nam het ernstig, en viel het aan waar hij dacht dat het zwak was. Zijn kritiek was dat ‘Redelijk gelovig’ geen sluitend betoog levert, geen reeks argumenten die een redelijk mens dwingen om te concluderen dat God bestaat. Hij heeft gelijk. Dat betoog staat er niet in. Ik heb het niet geschreven, en ik zou het ook niet kunnen schrijven, want ik geloof niet dat zo’n betoog bestaat.

Wat ik hem gisteren antwoordde, en wat ik hier graag wat uitgebreider doe: het doel van het boek is niet overtuigen. Het doel is doen nadenken. Dat lijkt een subtiel verschil, maar het is een wereld van verschil. Wie wil overtuigen, schrijft een traktaat. Wie wil doen nadenken, vertelt een verhaal en legt daar zijn eigen twijfels, fouten en omwegen eerlijk bij. Ik heb bewust geen filosofisch traktaat willen schrijven. Er staan genoeg academische werken over godsbewijzen in de bibliotheek, maar ik heb zelden de indruk gehad dat mensen daardoor tot geloof komen. Wat mensen wel raakt, is een ander mens die vertelt hoe hij van A naar B is gegaan, en waarom.

Jurgen zei tegelijk dat het boek wel degelijk aanzet tot nadenken en heel wat stof bevat om verder over na te denken. Meer vraag ik niet.

Rik Torfs koos een andere invalshoek. Hij noemde het boek een aanrader, iets wat gelezen moet worden, en hij benoemde een effect dat ik zelf ook hoop: het doet vooroordelen wegsmelten. Tegenover onze kerk, maar ook tegenover geloven in het algemeen.

Laat ik daar eerlijk over zijn, want de titel boven dit stuk is niet helemaal waar. Ik wilde niemand overtuigen van mijn geloof. Ik wilde wel overtuigen van iets anders: dat geloven niet hetzelfde is als stoppen met nadenken. Niet dat mensen gelovig worden, wel dat ze ophouden met gelovigen te zien als mensen die hun verstand hebben uitgeschakeld. Dat is een veel bescheidener ambitie dan een godsbewijs, en tegelijk een veel hardnekkigere.

Het hek op de klif

Er was één beeld dat blijkbaar is blijven hangen, want Isabel hoorde het achteraf van meerdere mensen terug. Iemand in de zaal stelde de klassieke vraag: beperken al die geboden je vrijheid niet? Het is een vraag die ik graag krijg, omdat ze zo eerlijk is. Bijna iedereen die van buiten naar een kerk kijkt, ziet in de eerste plaats regels. Niet drinken, niet dit, niet dat.

Mijn antwoord is altijd hetzelfde. Stel je voor dat je op de krijtrotsen wandelt en er staat een bord dat je waarschuwt niet te dicht bij de rand te komen. Je kunt naar dat bord kijken en denken: dit neemt mij de vrijheid af om te staan waar ik wil. Of je kunt denken: dit geeft mij de vrijheid om veilig te zijn, om morgen ook nog te wandelen, want de rand kan afbrokkelen en dan lig je honderdvijftig meter lager. Hetzelfde bord, twee manieren van kijken.

Filosofen noemen dat negatieve en positieve vrijheid, en het is een oud onderscheid. Maar je hoeft geen filosoof te zijn om het te voelen. Mijn indruk is dat we vandaag gemakkelijk naar de geboden van Christus kijken als beperkingen, terwijl je ze ook positief kunt lezen: als bescherming. Ik heb dat zelf moeten leren. In het boek beschrijf ik hoe ik ontdekt heb dat die geboden niet knellen maar bevrijden. Dat ik dat gisteren mocht uitleggen en dat mensen daarmee naar huis zijn gegaan, vind ik misschien het mooiste van de hele avond.

Voor wie is dit boek eigenlijk?

Die vraag heb ik Isabel na afloop ook gesteld. Ik had het boek in mijn hoofd geschreven voor mensen buiten de kerk: voor wie twijfelt, voor wie zoekt, voor wie altijd dacht dat geloof en verstand elkaar uitsluiten. Maar de reacties van leden van onze eigen kerk verrassen mij. Blijkbaar zijn ook zij nieuwsgierig naar hoe een bisschop denkt, naar wat hij worstelt en hoe hij naar de kerk zelf kijkt.

En dat laatste doe ik vrij openlijk. Ik maak daarbij graag het onderscheid tussen leer en gebruiken. Onze kerk kent een levende profeet en is dus ook een kerk in beweging. Tegelijk probeert ze iets vast te houden in een wereld die snel verandert. Dat spanningsveld interesseert mij enorm, maar als bisschop kan ik mijn taak uiteindelijk samenvatten in één vraag: hoe breng ik mensen dichter bij Christus? Al de rest is daaraan ondergeschikt.

Het boek is dan ook nadrukkelijk mijn persoonlijke kijk. Het is niet de waarheid, en het is geen standpunt van de kerk. Wie daar iets anders in leest, leest verkeerd.

Wat blijft

Wat mij het meest is bijgebleven, zijn niet de complimenten over de leesbaarheid, al doen die deugd. ‘Ik ben geen lezer, maar dit heb ik op een paar avonden uitgelezen’, is intussen een zin die ik meer dan eens gehoord heb. Wat blijft, zijn de mensen die na afloop zeiden dat ze al zo lang over bepaalde dingen nadenken, en dat ze er nu voor het eerst op deze manier naar kijken. Iemand zei dat die ene avond alleen al zijn denken had verrijkt. Niemand van hen zei dat hij nu gelooft. Dat hoeft ook niet. Ze zeiden dat ze anders zijn gaan kijken, en dat is precies het enige waarvan ik iemand wilde overtuigen.

Er komt een vervolg. Meerdere mensen vroegen of we het debat elders kunnen overdoen, zodat zij ook hun vrienden kunnen uitnodigen, en de deelnemers waren meteen bereid. Ik ga ook graag alleen ergens spreken, want ik merk dat het gesprek verder gaat dan mijn boek. Het gaat over de vraag of er iets meer is dan wij, en over hoe je die vraag kunt stellen zonder je verstand aan de kapstok te hangen.

Dat gesprek voer ik graag nog een tijdje.